ABD Savunma Bakanlığı’nda gizli bilgilerin basına sızdırıldığı şüphesiyle yaklaşık 50 askeri ve sivil personele poligraf testi uygulanması, yıllardır tartışılan “yalan makinesini” yeniden gündeme taşıdı.
Filmlerden polisiye dizilere kadar oldukça tanıdık olan poligrafın çalışma biçimi ise sanıldığı kadar basit değil. Çünkü cihaz, adının düşündürdüğünün aksine yalanı doğrudan tespit etmiyor.
Poligraf testi neyi ölçüyor?
Test sırasında kişinin solunumu, nabzı, kan basıncındaki değişimler ve terlemeyle bağlantılı cilt iletkenliği takip ediliyor.
Bunun için göğüs ve karın bölgesine solunum bantları, kola tansiyon manşetine benzeyen bir aparat, parmaklara da sensörler yerleştiriliyor.
Ardından kişiye farklı sorular yöneltiliyor. Cihaz, bu sorular sırasında vücudun verdiği tepkileri kaydediyor.
“Yalan makinesi” nasıl çalışıyor?
Poligrafın temelinde, yalan söylemenin kişide stres veya kaygı yaratabileceği düşüncesi bulunuyor.
Örneğin kritik bir soru karşısında kişinin kalp atışı hızlanabilir, nefes alışverişi değişebilir veya terleme artabilir. Uzman, bu değişimleri diğer sorulara verilen tepkilerle karşılaştırıyor.
Ancak burada önemli bir sorun var: Aynı belirtiler yalan söylemeyen bir kişide de görülebiliyor.
Teste girmenin yarattığı heyecan, suçlanma korkusu ya da yalnızca gerginlik bile benzer fiziksel tepkilere neden olabiliyor. Bu yüzden ekrandaki bir çizginin yükselmesi tek başına “Bu kişi yalan söylüyor” anlamına gelmiyor.
Poligraf testi güvenilir mi?
Poligrafın tartışmalı olmasının nedeni de tam olarak bu.
Amerikan Psikoloji Birliği ve ABD Ulusal Bilimler Akademileri, cihazın ölçtüğü fizyolojik tepkilerin yalnızca yalana özgü olmadığını vurguluyor. Test bazı durumlarda soruşturmaya yardımcı olabilse de bilim dünyasında kesin sonuç veren bir yalan tespit yöntemi olarak kabul edilmiyor.
Doğruyu söyleyen ancak çok stresli bir kişi şüpheli sonuç verebilir. Gerçeği saklayan biri ise beklenen kadar güçlü bir fiziksel tepki göstermeyebilir.
Bu nedenle poligraf sonuçları tek başına kişinin doğru ya da yalan söylediğini kanıtlamıyor.
Peki neden hâlâ kullanılıyor?
Poligraf özellikle ABD’de istihbarat, karşı istihbarat ve ulusal güvenlik soruşturmalarında kullanılmaya devam ediyor. Buradaki amaç her zaman makineden kesin bir “doğru-yalan” sonucu almak değil. Test sırasında verilen cevaplar, ortaya çıkan çelişkiler veya yeni bilgiler soruşturmanın yönünü değiştirebiliyor.
Pentagon’daki son uygulama da bu kapsamda yürütülen daha geniş bir bilgi sızıntısı soruşturmasının parçası.
ABD’de özel sektör işverenlerinin çalışanlara poligraf uygulaması ise federal yasayla büyük ölçüde sınırlandırılmış durumda. Poligraf sonuçlarının mahkemelerde kullanılması da bilimsel güvenilirliğine ilişkin tartışmalar nedeniyle birçok yerde kısıtlı.
Özetle “yalan makinesi” adı oldukça iddialı. Poligraf insanın yalanını değil, sorular karşısında vücudunda meydana gelen değişimleri ölçüyor. O değişimin nedeninin gerçekten yalan olup olmadığını ise makine tek başına söyleyemiyor.
