Mustafa Kemal Atatürk'ün II. Abdülhamid hakkında söylediği aktarılan en bilinen sözlerden biri, "Sevme Abdülhamid'i! Yine de sevme! Fakat sakın anısına hakaret edeyim deme." ifadesidir. Bu söz, gazeteci ve yazar Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu'nun 1937 yılında Atatürk ile Dolmabahçe Sarayı'nda gerçekleştirdiğini anlattığı görüşmeye dayanmaktadır. Anı, 31 Temmuz 1958 tarihli Hürriyet gazetesine atfedilmektedir. Ancak sözün Atatürk tarafından söylendiğini kesinleştiren bağımsız bir ses kaydı veya döneme ait resmî konuşma tutanağı gösterilememektedir.
ATATÜRK'ÜN II. ABDÜLHAMİD HAKKINDA SÖYLEDİĞİ SÖZ NEDİR?
Atatürk'ün Sultan II. Abdülhamid hakkındaki değerlendirmeleri, Osmanlı Devleti'nin son dönemine ilişkin tarihî tartışmalarda sık sık gündeme gelmektedir.
Bu konuda en çok aktarılan anlatılardan biri, gazeteci Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu'nun Atatürk ile yaptığı görüşmeye ilişkindir.
Tepedelenlioğlu'nun anlatımına göre Atatürk, kendisinin yazdığı ve II. Abdülhamid dönemini ele alan bir yazı dizisini okumuş, ardından yazarı Dolmabahçe Sarayı'na davet etmiştir.
Görüşme sırasında Atatürk'ün, yazarın II. Abdülhamid'e yönelik olumsuz yaklaşımını fark ettiği ve tarihî kişilikler hakkında daha ölçülü değerlendirmeler yapılması gerektiğini belirttiği aktarılmaktadır.
Anıda yer alan ifadeler, Atatürk'ün II. Abdülhamid yönetimini dönemin siyasi ve uluslararası koşulları içerisinde değerlendirmeye çalıştığı şeklinde yorumlanmaktadır.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır. Bu sözler, Atatürk'ün doğrudan yayımladığı bir açıklamadan değil, görüşmeye katıldığını belirten bir gazetecinin yıllar sonra aktardığı hatıradan gelmektedir.
ATATÜRK ABDÜLHAMİD HAKKINDA NE DÜŞÜNÜYORDU?
Mustafa Kemal Atatürk'ün II. Abdülhamid dönemine ilişkin yaklaşımını anlamak için Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıl sonundaki siyasi koşullarını değerlendirmek gerekir.
II. Abdülhamid, 1876 yılında Osmanlı tahtına çıktı ve 1909 yılına kadar padişahlık yaptı. Bu süreçte Osmanlı Devleti, Avrupa devletlerinin siyasi ve ekonomik baskılarıyla karşı karşıya kaldı.
1876 yılında ilan edilen Kanun-ı Esasi ile Osmanlı Devleti'nde anayasal yönetim dönemi başladı. Ancak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Meclis-i Mebusan'ın çalışmalarına ara verildi ve uzun süre devam eden merkezî yönetim dönemi yaşandı.
Mustafa Kemal ise bu dönemde askerî eğitimini tamamladı ve Osmanlı ordusunda görev yapmaya başladı.
Atatürk'ün gençlik yıllarındaki siyasi faaliyetleri, II. Abdülhamid döneminin yönetim anlayışına yönelik muhalefetle bağlantılıydı.
Bununla birlikte bir yönetim biçimine karşı çıkmak ile o dönemde görev yapan hükümdarın bütün siyasi kararlarını aynı şekilde değerlendirmek farklı konulardır.
Atatürk'e atfedilen 1937 tarihli anı da bu ayrım üzerinden yorumlanmaktadır. Ancak anının tek başına Atatürk'ün II. Abdülhamid hakkındaki bütün görüşlerini temsil ettiği söylenemez.
ATATÜRK'ÜN ABDÜLHAMİD HAKKINDAKİ SÖZÜNÜN KAYNAĞI NEDİR?
Sözün kaynağı olarak gösterilen kişi, gazeteci ve yazar Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu'dur.
Anlatıya göre görüşme 1937 yılının yaz aylarında İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda gerçekleşmiştir. Tepedelenlioğlu, o dönemde yayımlanan Makedonya adlı eserinde II. Abdülhamid yönetimini ele alıyordu.
Atatürk'ün bu yazıları takip ettiği ve yazarı görüşmeye çağırdığı belirtilmektedir. Görüşmede Abdülhamid'e yönelik eleştirilerin tarihî koşullardan bağımsız yapılmaması gerektiğinin vurgulandığı aktarılmaktadır.
Anının çeşitli internet kaynaklarında yer alan metinleri, 31 Temmuz 1958 tarihli Hürriyet gazetesini kaynak göstermektedir. Bununla birlikte araştırma sırasında gazetenin ilgili sayısının doğrudan arşiv görüntüsüne ulaşılamamıştır.
Bu nedenle sözün kaynağına ilişkin iki ayrı konu birbirinden ayrılmalıdır: Anının bir gazeteci tarafından aktarılmış olması ve anlatılan konuşmanın kelimesi kelimesine doğrulanabilmesi.
İlkine ilişkin yaygın bir kaynak atfı bulunmaktadır. İkincisi için ise daha güçlü tarihî belgelere ihtiyaç vardır.
ATATÜRK'ÜN ABDÜLHAMİD HAKKINDAKİ SÖZÜ GERÇEK Mİ?
Atatürk'ün II. Abdülhamid hakkında söylediği ileri sürülen bu sözün kesin olarak doğrulandığını söylemek mümkün değildir.
Tarihî bir ifadenin doğruluğunu araştırırken sözün ne zaman, nerede ve hangi koşullarda söylendiği önem taşır. Ayrıca konuşmanın yazılı tutanağı, dönemin gazete arşivleri ve birden fazla bağımsız tanıklık gibi kaynaklar değerlendirilmelidir.
Atatürk'ün konuşmalarını ve açıklamalarını bir araya getiren Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri ile Nutuk, bu tür araştırmalarda başvurulan temel eserler arasındadır.
Ancak özel görüşmelerde söylendiği iddia edilen her ifade, resmî konuşma derlemelerinde bulunmayabilir. Bu nedenle bir sözün söz konusu eserlerde yer almaması, tek başına onun hiç söylenmediğini kanıtlamaz.
Öte yandan yalnızca bir hatırada geçmesi de sözün kesin olarak Atatürk'e ait olduğunu göstermeye yetmez.
Teyit tarafından yayımlanan araştırmalarda da Atatürk'e atfedilen ifadelerin doğrulanması için özgün belgelerin ve tarihî bağlamın incelenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
ATATÜRK İLE II. ABDÜLHAMİD AYNI DÖNEMDE YAŞADI MI?
Mustafa Kemal Atatürk ile Sultan II. Abdülhamid aynı dönemde yaşamıştır. Ancak aralarında doğrudan gerçekleşmiş ve güvenilir biçimde belgelenmiş bir görüşme bulunduğunu söylemek mümkün değildir.
II. Abdülhamid 1842 yılında doğmuş, 1876 yılında tahta çıkmış ve 1909 yılında tahttan indirilmiştir. 1918 yılında ise hayatını kaybetmiştir.
Mustafa Kemal Atatürk 1881 yılında doğmuştur. Dolayısıyla II. Abdülhamid'in hükümdarlığının önemli bir bölümünde çocukluk, gençlik ve askerlik eğitimi yıllarını yaşamıştır.
Atatürk, 1905 yılında Harp Akademisinden kurmay yüzbaşı olarak mezun olmuş ve Osmanlı ordusunda görev almaya başlamıştır.
II. Abdülhamid'in tahttan indirildiği 1909 yılında ise 28 yaşındaydı.
Bu tarihsel örtüşme, Atatürk'ün Osmanlı Devleti'nin son dönemindeki siyasi gelişmeleri doğrudan yaşadığını göstermektedir. Ancak iki kişinin aynı dönemde yaşamış olması, aralarında özel bir görüşme gerçekleştiğinin kanıtı değildir.
SIKÇA SORULAN SORULAR
ATATÜRK ABDÜLHAMİD İÇİN NE DEDİ?
Atatürk'e atfedilen en bilinen ifadelerden biri, II. Abdülhamid'in hatırasına hakaret edilmemesi gerektiğini belirten sözdür. Bu ifade, Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu'nun aktardığı bir anıya dayanmaktadır.
ATATÜRK ABDÜLHAMİD'İ SEVİYOR MUYDU?
Atatürk'ün gençlik dönemindeki siyasi faaliyetleri, II. Abdülhamid yönetimine yönelik muhalefetle bağlantılıydı. Ancak daha sonraki yıllardaki kişisel değerlendirmelerini tek bir sözden hareketle kesin biçimde belirlemek mümkün değildir.
ATATÜRK ABDÜLHAMİD HAKKINDA NE ZAMAN KONUŞTU?
Yaygın olarak aktarılan hatıraya göre söz konusu konuşma, 1937 yılının yaz aylarında Dolmabahçe Sarayı'nda gerçekleşmiştir. Ancak bu tarih, anlatıyı aktaran kişinin hatırasına dayanmaktadır.
ATATÜRK İLE ABDÜLHAMİD GÖRÜŞTÜ MÜ?
Atatürk ile II. Abdülhamid'in doğrudan görüştüğünü kesin biçimde ortaya koyan güvenilir bir tarihî belge tespit edilememiştir.
ATATÜRK'ÜN ABDÜLHAMİD HAKKINDAKİ SÖZLERİ NUTUK'TA GEÇİYOR MU?
1937 tarihli Dolmabahçe görüşmesine dayandırılan ünlü ifade Nutuk'ta yer almamaktadır. Zaten Nutuk 1927 yılında okunmuş, anlatılan görüşme ise bundan on yıl sonrasına tarihlendirilmiştir.




