ABD yönetimi, dünyada HIV ile yaşayan en fazla kişinin bulunduğu Güney Afrika’ya sağlanan HIV ve AIDS finansmanını sona erdirmeye hazırlanıyor.
ABD Dışişleri Bakanlığından bir yetkili, Başkan Donald Trump yönetiminin, AIDS Yardımı Acil Planı (PEPFAR) kapsamındaki programları Güney Afrika’da aşamalı olarak sonlandırma kararı aldığını açıkladı.
Yetkili, kararın Güney Afrika yönetiminin Washington tarafından iletilen siyasi talepler konusunda “gözle görülür ilerleme sağlayamaması” üzerine alındığını söyledi.
Program kapsamındaki hibelerin 2026 yılı içinde kademeli olarak kapatılması, PEPFAR’ın Güney Afrika’daki faaliyetlerinin ise 2027’nin başına kadar büyük ölçüde sona erdirilmesi planlanıyor. Sağlık çalışanlarının ücretlerine yönelik bazı ödemelerin geçiş sürecinde 2027 yılına kadar devam edebileceği bildirildi.
Karar Afrikanerlere ilişkin iddialarla ilişkilendirildi
ABD yönetimi, finansmanın kesilmesini Trump’ın Şubat 2025’te imzaladığı ve Güney Afrika’ya sağlanan dış yardımların durdurulmasını öngören başkanlık kararnamesiyle ilişkilendirdi.
Trump yönetimi, Güney Afrika hükümetini beyaz azınlıktaki Afrikaner toplumuna karşı ayrımcı politikalar uygulamak ve bu topluluğu şiddete karşı korumamakla suçluyor.
Pretoria yönetimi ise beyaz Güney Afrikalıların sistematik biçimde hedef alındığı ve tarım arazilerine hukuka aykırı şekilde el konulduğu yönündeki iddiaları reddediyor.
ABD’nin Güney Afrika’dan siyahların ekonomik hayata katılımını artırmayı amaçlayan pozitif ayrımcılık politikalarını değiştirmesini, İran ile ilişkilerini sınırlandırmasını ve “Boer’i öldür” şeklinde çevrilen siyasi slogan konusunda adım atmasını istediği de bildirildi.
ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisi, PEPFAR’ın kalıcı bir yardım programı olarak tasarlanmadığını savunarak Güney Afrika’nın orta gelirli bir ülke olduğunu ve kendi sağlık programlarını finanse edebilecek kapasiteye sahip bulunduğunu söyledi.
Güney Afrika: Geçiş planı uygulanıyor
Güney Afrika Sağlık Bakanlığı, kararın basına yansımasının ardından yaptığı açıklamada, ABD yönetiminden finansmanın tamamen sonlandırılacağına ilişkin henüz resmî bir yazı alınmadığını belirtti.
Bakanlık, ABD’nin dış yardımları dondurduğu ve USAID hibelerini iptal ettiği Ocak 2025’ten bu yana PEPFAR desteğinin kaybedilmesi ihtimaline karşı bir “kendi kendine yeterlilik planı” hazırladığını bildirdi.
Geçiş planının uygulamaya konulduğunu kaydeden bakanlık, PEPFAR tarafından desteklenen merkezlerden hizmet alan hastaların kamu sağlık kuruluşlarına başvurabileceğini duyurdu.
Bakanlık ayrıca antiretroviral ilaç tedavisinin doğrudan etkilenmeyeceğini savundu. Güney Afrika’da kullanılan antiretroviral ilaçların yüzde 90’ının devlet bütçesinden, yüzde 10’unun ise AIDS, Tüberküloz ve Sıtmayla Mücadele Küresel Fonu tarafından karşılandığı belirtildi.
PEPFAR desteğinin ise özellikle test, tanı, saha taraması, hasta takibi, koruyucu sağlık hizmetleri ve sağlık çalışanlarının istihdamında önemli rol oynadığına dikkat çekiliyor.
Dünyanın en büyük HIV programı
Güney Afrika’da yaklaşık 7,9 milyon kişi HIV ile yaşıyor. Bu sayı, ülkeyi dünyada HIV taşıyan nüfusun en fazla olduğu ülke konumuna getiriyor.
ABD, 2003 yılında dönemin Başkanı George W. Bush tarafından başlatılan PEPFAR kapsamında Güney Afrika’ya bugüne kadar 8 milyar doların üzerinde kaynak aktardı.
Program, 2025 öncesinde Güney Afrika’daki HIV ve AIDS mücadelesine yılda yaklaşık 400 milyon dolar destek sağlıyordu. ABD finansmanı, ülkenin HIV bütçesinin yaklaşık yüzde 17-18’ini oluşturuyordu.
PEPFAR, Güney Afrika’nın 52 yüksek riskli sağlık bölgesinin 27’sinde, sekiz eyalette yürütülen programları destekliyordu. Finansman; antiretroviral tedavinin yanı sıra HIV testi, yeni vakaların belirlenmesi, gebelerin takibi, bulaşmayı önleyici ilaçlara erişim ve risk altındaki topluluklara yönelik saha çalışmalarında kullanılıyordu.
Sağlık uzmanları, tedavi için kullanılan ilaçların devlet tarafından karşılanmasına rağmen test, erken tanı ve hasta takibindeki kapasite kaybının yeni enfeksiyonların artmasına yol açabileceği uyarısında bulunuyor.