Amazon yağmur ormanlarını son yirmi yılda en etkili biçimde koruyan mekanizmalardan biri olan Amazon Soya Moratoryumu, ciddi bir kırılma noktasına girdi. Brezilya’nın Mato Grosso eyaletinde 1 Ocak itibarıyla yürürlüğe giren yeni düzenlemenin ardından, ülkenin en güçlü tarım sanayi temsilcilerinden ABIOVE, moratoryumdan çekildiğini duyurdu.
Kararın arkasında, gönüllü çevre anlaşmalarına katılan şirketlere sağlanan vergi teşviklerinin kaldırılması bulunuyor. Mato Grosso yönetimi, çevresel taahhütleri ekonomik bir ayrıcalık olmaktan çıkarırken, bu adım Amazon havzasındaki soya üretiminin geleceğine ilişkin dengeleri de sarstı.
20 yıllık çevre freni zayıflıyor
2006 yılında Greenpeace öncülüğünde hayata geçirilen Amazon Soya Moratoryumu, ormansızlaştırılmış alanlarda yetiştirilen soyanın ticaretini fiilen durdurarak kısa sürede somut sonuçlar üretmişti. Anlaşma sayesinde Amazon’da yeni açılan alanlara ekilen soyanın payı yüzde 30’lardan yüzde 4’ün altına kadar gerilemişti.
Uzmanlara göre bu mekanizma yalnızca bir çevre anlaşması değil, Amazon’un ekolojik sınırlarına yaklaşmasını yavaşlatan kritik bir “fren” işlevi görüyordu.
Ormansızlaşma yeniden hızlanabilir
Moratoryumdan çekilme kararının kalıcı hale gelmesi durumunda, risk tablosu hızla ağırlaşıyor. Çevre bilimciler, yalnızca Mato Grosso’daki bu düzenlemenin bile 2045’e kadar ormansızlaşmayı yüzde 30’a varan oranlarda artırabileceği uyarısında bulunuyor. Amazon’un hâlihazırda “kritik eşik” olarak tanımlanan noktaya yaklaşması, bu artışı yalnızca bölgesel bir sorun olmaktan çıkarıyor.
Zira Amazon’un karbon tutma kapasitesindeki her zayıflama, küresel iklim hedeflerini doğrudan tehdit ediyor. Ormanların karbon yutağı olmaktan çıkıp net salım kaynağına dönüşmesi ihtimali, Paris Anlaşması hedeflerini de riske sokuyor.
Gönüllülük tartışması derinleşiyor
ABIOVE cephesi, moratoryumdan çıkışın çevreyi tamamen göz ardı etmek anlamına gelmediğini savunsa da, eleştiriler bu noktada yoğunlaşıyor. Uzmanlara göre gönüllü bireysel taahhütler, moratoryumun sağladığı uydu takibi, şeffaflık ve ortak denetim mekanizmalarının yerini dolduramıyor.
Amazon için asıl endişe kaynağı ise, bu geri adımın diğer sektörler ve bölgeler için emsal oluşturma ihtimali. Eğer benzer anlaşmalar da çözülürse, Amazon havzası üzerindeki baskının hızla artmasından korkuluyor.
Amazon’daki bu son gelişme, çevre politikalarında ekonomik teşviklerle ekolojik sorumluluk arasındaki kırılgan dengenin, küresel iklim mücadelesinin en zayıf halkalarından biri olmaya devam ettiğini bir kez daha ortaya koyuyor.